Przodkowie współczesnych polskich koni huculskich

W rodo­wo­dach koni hucul­skich uro­dzo­nych w Polsce latach 1999 – 2003 wystę­puje 110 przodków, któ­rych można uważać za zało­ży­cieli rasy. Jako zało­ży­ciele rasy uzna­wane są wszystkie konie, na któ­rych kończą się rodo­wody współ­cze­śnie żyją­cych zwie­rząt. Są to zatem konie hucul­skie o nie­znanym pocho­dzeniu, lub takie, któ­rych pocho­dzenie jest obecnie nie do usta­lenia. Do zało­ży­cieli zali­czane są rów­nież konie innych ras użyte w hodowli hucułów. Zwie­rzęta te można podzielić na cztery kate­gorie: zało­ży­ciele rodów męskich, zało­ży­cielki rodzin żeń­skich, „ojcowie klaczy” (ogiery, które prze­ka­zały dalej swojej geny tylko poprzez żeń­skich potomków) i „matki ogierów” (klacze, które prze­ka­zały dalej swojej geny tylko poprzez męskich potomków). Zwie­rzęta o jed­no­stronnym rodo­wo­dzie, któ­rych przodek nie powta­rzał się w rodo­wo­dach innych zwie­rząt także trak­to­wano jako zało­ży­cieli rasy.

Pośród „matek ogierów” wystę­pują konie o imio­nach: Goral, Hroby, Ousor, Pie­trosu, Pri­slop i Taras z róż­nymi nume­rami. Imiona te świadczą o ich pocho­dzeniu od wspól­nych przodków (zało­ży­cieli wymar­łych i nadal ist­nie­ją­cych rodów męskich). Ponieważ jednak rodo­wody tych koni są obecnie nie do usta­lenia, zwie­rzęta te muszą być trak­to­wane jako odrębni zało­ży­ciele. Pro­blemy z usta­la­niem ich pocho­dzenia są powo­do­wane krót­kimi (trzy­po­ko­le­nio­wymi) rodo­wo­dami dru­ko­wa­nymi w Księdze Stadnej. Konie impor­to­wane do Polski mają naj­czę­ściej udo­ku­men­to­wany cztero-pię­cio­po­ko­le­niowy rodowód, co i tak nie wystarcza, by zawarte w nim dane się­gnęły zało­ży­cieli rodów, czyli jak u nie­któ­rych koni hucul­skich 13 — 14 pokoleń. Pocho­dzenie impor­to­wa­nych zwie­rząt być może mogłoby być usta­lone na Sło­wacji, na Węgrzech, w Cze­chach, czy Rumuni.

Wśród 110 zało­ży­cieli współ­cze­snej pol­skiej popu­lacji koni hucul­skich można wyod­rębnić 6 zało­ży­cieli rodów męskich, 14 zało­ży­cielek rodzin żeń­skich, oraz 13 klaczy, które mogą w przy­szłości założyć swoje rodziny, 13 „ojców klaczy” i 64 „matki ogierów”.

Ogiery, zało­ży­ciele rodów męskich:

· Hroby – jasno­gniady, uro­dzony w 1895 roku. Nazwę swą otrzymał od szczytu gór­skiego w oko­licy Łuczyny. Był to koń bez­sprzecznie z domieszką krwi arab­skiej, o czym świad­czyła jego suchość, szla­chet­ność i lekki spód, ze szczu­płymi sta­wami nad­garst­ko­wymi i sko­ko­wymi. Krył w Łuczynie w latach 1900 – 1905 [Pruski 1960];

· Goral – gniady, uro­dzony w 1899 roku, w Mało­polsce. Pier­wotnie jego imię było praw­do­po­dobnie pisane Ghoral. Był to koń bardzo har­mo­nijnie zbu­do­wany, w typie noryckim, pra­wi­dłowy, kościsty i z dobrym ruchem. Krył w Łuczynie w latach 1905 – 1918 [Pruski 1960];

· Gurgul – gniady, uro­dzony w 1924 roku, w gospo­dar­stwie Andreja Pokse we Wschod­niej Sło­wacji. Krył w Topol­czan­kach w latach 1927 – 1936 [Radvan 2001b];

· Polan – ciem­no­gniady, uro­dzony w 1929 roku, w gospo­dar­stwie Semena Pone­pa­leka w Polan­kach (pow. Kossów) [Brzeski i in. 1988];

· Ousor – gniady, uro­dzony w 1929 roku na Buko­winie w oko­li­cach Obe­rhei. Imię Ousor znaczy po rumuńsku niedź­wiedź. Krył w Łuczynie w latach 1934 — 1943 [Krze­mień 2002];

· Pie­trosu – kary, uro­dzony w 1930 roku na Buko­winie także w oko­li­cach Obe­rhei. Krył w Łuczynie w latach 1934 — 1936 [Krze­mień 2002].

Hackl [1938] podaje, że Ousor i Pie­trosu nie były hucu­łami, a sze­kle­rami.

Często w opra­co­wa­niach wyróż­niany jest jeszcze siódmy ród Pri­slopa sta­no­wiący w rze­czy­wi­stości odga­łę­zienie rodu Gorala. Rodzi­cami Pri­spola byli 174 Goral I-7 i 84 Diana [Deskur 1997].

Zało­ży­cielki waż­niej­szych, wystę­pu­ją­cych w Polsce rodzin żeń­skich to:

· Poło­nina – poprzez wnuczkę ska­ro­gniadą Pastuszkę (490 Goral-12 —  Polanka) uro­dzoną w 1930 roku;

· Nako­neczna – gniada, uro­dzona w 1934 roku;

· Cze­remcha – siwa, uro­dzona w 1941 roku w ZSRR, opi­sana w księdze jako konik czar­no­morski;

· Wrona – kara, uro­dzona w 1934 roku;

· Wołga – myszata, uro­dzona w 1936 roku;

· Góralka Nowo­są­decka;

· Agatka – sro­kata;

· Baj­kałka – gniada, uro­dzona w 1944 roku;

· Laliszka (ex Lalka) – gniada, uro­dzona w 1945 roku;

· Wyderka (od Wydra) – jasno­gniada, uro­dzona w 1946 roku;

· Sroczka – gnia­do­sro­kata, uro­dzona w 1947 roku;

· Zyrka (Żyrka);

· Reda – gniada, uro­dzona w 1948 roku;

· 17 Aglaja – uro­dzona w 1917 roku w Rumuni poprzez Gurgul V-23.

Nako­neczna i Cze­remcha pocho­dziły z grupy sze­ściu klaczy nale­żą­cych do Stad­niny Koni w Racocie, do której zostały zaku­pione w celu wyko­ny­wania lek­kich prac w ogro­dzie [Hro­boni 1968].

Rodziny Wrony, Wołgi i Wyderki wywodzą się z grupy dwu­nastu klaczy otrzy­ma­nych po wojnie z końmi rewin­dy­ko­wa­nymi z Nie­miec. Klacze te zostały prze­ka­zane Polsce z terenu Węgier [Hro­boni 1968]. Ponieważ wśród potomków Wyderki zda­rzają się konie z kozińcem, który nie­gdyś u hucułów nie wystę­pował, można przy­pusz­czać, że w krwi tej klaczy zna­lazła się domieszka koni szla­chet­nych. Ist­nieją także przy­pusz­czenia, że Wołga była koni­kiem pol­skim [Jac­kowski 2005c].

Nie­którzy uwa­żają, że Laliszka ex Lalka była mie­szańcem z koniem mało­pol­skim, podobnie jak Sroczka. Były one bowiem dużymi, kali­bro­wymi kla­czami mało podob­nymi do koni hucul­skich [Jac­kowski 2005c].

Uro­dzona w 1930 roku w stad­ninie Braci Menclów Pastuszka (Goral-12 – Polanka) była jedyną matką stadną we współ­cze­snej pol­skiej hodowli koni hucul­skich wywo­dzącą się od ory­gi­nalnej klaczy hucul­skiej (Poło­niny, matki Polanki) [Deskur i Tom­czyk-Wrona 2001].

Klacz Gurgul V-23 (Gurgul-5 – 127 Góral XI-6), uro­dzona w 1974 roku w SK Topol­czanki, została spro­wa­dzona w drodze wymiany z Cze­cho­sło­wacji w roku 1984 do SK Siary [Krze­mień i Kario 1991]. Według znaj­du­jącej się w Polsce doku­men­tacji [doku­men­tacja hodow­lana SKH Gła­dy­szów] rodowód klaczy Gurgul V-23 ze strony matki można dopro­wa­dzić do klaczy 169 Ousor po Ousor (ur. 1929). Kovalcik i Horny [2006] podali, że Gurgul V-23 pochodzi z wywo­dzącej się z Rumunii rodziny klaczy 16 Aglaia uro­dzonej w 1917 roku, ale nie zapre­zen­to­wali dokład­nego rodo­wodu Gurgul V-23. Według kata­logu ogierów kry­ją­cych w Cze­chach w 2004 roku klacz 169 Ousor jest córką klaczy 15 Goral I-8, ta więc powinna być córką Aglai. Tym samym dzięki Gurgul V-23 w pol­skiej hodowli zaist­niała kolejna rodzina żeńska i jeżeli Kova­lčik i Horný się nie mylą, jest to rodzina Aglai.

Wszystkie pozo­stałe zało­ży­cielki linii żeń­skich pocho­dziły z pol­skiej, powo­jennej hodowli tere­nowej [Hro­boni 1968].

Poza tymi kla­czami, można było wyróżnić 13 innych, któ­rych linie mogą lub mogły być kon­ty­nu­owane na terenie Polski. Są to:

- pocho­dzące z pol­skiej hodowli tere­nowej: Dukla, Gwiazdka (1985) i Hala (1963). Gwiazdka nie była na pewno czy­sto­ra­sowym hucułem (o jej pocho­dzeniu nie wia­domo nic, poza tym, że jej dziadek ze strony ojca był koniem arab­skim [Zarębska 2005]). O Dukli i Hali nic pew­nego nie wia­domo;

- klacze, któ­rych potom­kowie, tra­fili do Polski z Czech i Sło­wacji impor­to­wani przez pry­wat­nych hodowców: Buko­wina (1935), Franca (Zuzika) (1944), FrosaMacocha (1942);

- klacze, któ­rych potom­kowie, tra­fili do Polski z Rumunii impor­to­wani przez pry­wat­nych hodowców: 86 Der­moxa, Goral-7, 241 Hroby VIII, 258 Hroby VIII-2, matka klaczy 339 Góral XIII-31, matka klaczy 340 Ousor IV-13.

Klacz uznana za zało­ży­cielkę rodziny żeń­skiej, z zoo­tech­nicz­nego punktu widzenia, musi dać przy­naj­mniej 5 sztuk potom­stwa, w tym co naj­mniej 2 córki użyte w hodowli, które dały początek 3 lub więcej poko­le­niom potomnym [Chmiel 2005]. Tak więc, żeby mówić o obec­ności linii żeń­skiej, musi ona być utrwa­lona w hodowli i mieć przy­naj­mniej kilku przed­sta­wi­cieli. Wymie­nione wcze­śniej klacze (poten­cjalne zało­ży­cielki rodzin żeń­skich) mają w Polsce tylko poje­dyn­czych potomków i trudno w tej chwili stwier­dzić, czy linie te utrzy­mają się w przy­szłości.

Grupa „ojców klaczy” składa się z 13 ogierów.

Cze­re­mosz, Miszka, StirbulTaras to pierwsze ogiery hucul­skie, które zało­żyły większe rody męskie, wszystkie kryły w Łuczynie [Brzeski i in. 1988]. Choć ich rody wygasły, trudno obecnie zna­leźć hucuła, który nie miałby któ­regoś z tych ogierów pośród swoich przodków.

Uro­dzony w 1871 roku Miszka był ciem­no­gniadym ogierem o nie­znanym pocho­dzeniu. Był to rdzenny hucuł z okolic Buczyny, cha­rak­te­ry­zował go mały wzrost, krępa budowa w typie konia Prze­wal­skiego i ciężka, ordy­narna głowa. Krył w Łuczynie w latach 1881 — 1883 [Pruski 1960, Jac­kowski 2004b].

Ciem­no­gniady Cze­re­mosz uro­dzony w 1883 roku mie­rzył 143 cm taśmy. Nie­którzy twier­dzili, że Cze­re­mosz był synem Miszki, inni, że pocho­dził od klaczy po Miszce [Brzeski i in. 1988, Jac­kowski 2004b]. Nato­miast według Hackla [1939] było nie­moż­liwe, żeby Cze­re­mosza miał Miszkę w rodo­wo­dzie. Czynny był w Łuczynie w latach 1887 — 1893 [Pruski 1960, Jac­kowski 2004b].

Stirbul był jasno­gniadym ogierem z dużymi odmia­nami na nogach i głowie, oraz prawym okiem rybim, nie­zna­nego pocho­dzenia, uro­dzonym w 1873 roku [Brzeski i in. 1998, Jac­kowski 2004b] i nazwanym jak szczyt górski [Pruski 1960]. W kłębie mie­rzył 145 cm taśmy. Sądząc z wyglądu zewnętrz­nego był on hucułem z domieszką krwi arab­skiej [Brzeski i in. 1988]. Krył w Łuczynie w latach 1877 — 1880 [Pruski 1960].

Ciem­no­gniady Taras uro­dzony w 1878 roku był koniem sto­sun­kowo dużym (mie­rzył bowiem 150 cm taśmy), wyso­ko­nożny, szla­chetny, miał wyraźną domieszkę krwi arab­skiej. Krył w Łuczynie w latach 1883 — 1886 [Pruski 1960, Jac­kowski 2004b].

Corbu ex Czort (ur. 1912) to ogier pocho­dzenia rumuń­skiego. Rów­nież krył w Łuczynie [Radvan 2001a, Jac­kowski 2004b].

Bajarz (c. gn., ur. 1939) i Cze­re­mosz (gn. sr., ur. 1930) to konie z pol­skiej hodowli tere­nowej [Księga Stadna, tom I, 1962].

Ogier Tarpan naj­praw­do­po­dob­niej nosił pier­wotnie imię Szczepko. Uro­dził się w 1936 roku. Był koniem siwej szpa­ko­watej maści, o wymia­rach 141 – 166-18,5 cm. Jego ojcem był ogier czy­stej krwi arab­skiej Liktor (Farys II – Demeter), a matką pry­mi­tywna klacz z okolic Sie­mia­tycz. Należał on do grupy małych koni (nazy­wa­nych „pan­jep­ferde”), zgro­ma­dzo­nych przez nie­mieckie władze oku­pa­cyjne w Racocie [Deskur i Tom­czyk-Wrona 2007]. W Cze­cho­sło­wac­kiej hodowli koni hucul­skich pewną rolę ode­grał jego syn Javor (ex Bachmat, od pry­mi­tywnej klaczy Wacia, ur. 1942), który w latach 1946 — 1952 był użyty w SK Topol­czanki [Radvan 2001a]. Obecnie trudno ustalić, w jaki sposób Javor trafił do Topol­czanek. Naj­praw­do­po­dob­niej nastą­piło to pod koniec II wojny świa­towej po ewa­ku­acji stad­niny w Racocie [Deskur i Tom­czyk-Wrona 2007]. Jego synowie zostali wyeli­mi­no­wani z hodowli, ale cztery córki wcie­lono do stada matek w Topol­czan­kach [Radvan 2001a]. Jego geny tra­fiły do współ­cze­snej pol­skiej popu­lacji koni hucul­skich poprzez impor­to­wa­nego ogiera Hroby V-22 Khc 51 (Hroby V – 761 Goral VI-14).

Rokos uro­dzony w 1951 roku w Zlo­bi­nach w Cze­chach jest potom­kiem konia Prze­wal­skiego 76 Urana (120 Horymir – 65 Minka, ur. 1944, ZOO Praga) i klaczy bił­go­raj­skiej 846 Runa (ur. 1941) [Radvan 2004]. Uran nie był jednak czy­stej krwi koniem Prze­wal­skiego, miał bowiem w sobie 12,5% genów konia domo­wego. Ojciec jego matki ogier 56 Halle 1 był potom­kiem dzi­kiego ogiera konia Prze­wal­skiego i klaczy mon­gol­skiej słu­żącej jako mamka dla odła­wia­nych z wol­ności źre­biąt koni Prze­wal­skiego [Wake­field 2000]. Geny ogiera Rokos przy­niosły do pol­skiej popu­lacji koni hucul­skich klacze spro­wa­dzone w ostat­nich latach ze Sło­wacji i z Czech.

Konik, Miśko, ojciec klaczy BasiaSkat to konie, o któ­rych nic nie wia­domo.

Grupa „matek ogierów” składa się z 64 klaczy.

Gaina, Kamionka, Kitka, LuczynaLukava to nie­które spo­śród pierw­szych klaczy zaku­pio­nych do stad­niny w Łuczynie po jej ponownym otwarciu w 1877 [Brzeski i in. 1988].

Panca (1906), Parana (1917), Putila (1917), Sarata (1913), Tatarca (1913) to klacze pocho­dzące z Łuczyny [Radvam 2003].

Alga (1941), Dagmar (1944), Hurka (1945), matka klaczy 882 Gel­nica, MulicaZinka (zwana też Slepka, Sliepka i Sarca, po 289 Hroby I-1 od klaczy po 451 – 5 Góral-8, ur. 1939 w Turja Remety) to zało­ży­cielki cze­skich i sło­wac­kich linii żeń­skich nie mają­cych kon­ty­nu­atorek w Polsce [Radvan 2003, Kovalcik i Horny 2006].

Węgierka (gn., ur. 1934) i Wilija (c. gn., ur. 1941) wywodzą się z grupy dwu­nastu klaczy otrzy­ma­nych po II wojnie świa­towej z końmi rewin­dy­ko­wa­nymi z Nie­miec [Hro­boni 1968].

Klacz 800 Sava ur. 1936 w Turja Remety pochodzi po haflin­gerze 99 Campi [Radvan 2004]. Geny klaczy 800 Sava przy­niosły do pol­skiej popu­lacji klacze spro­wa­dzone do Polski w ostat­nich latach ze Sło­wacji.

Klacz 116 Dychov pochodzi po ogierze fiordzkim 559 Dychov (Rin­gulv – Doris II) [Radvan 2001a]. Geny klaczy 116 Dychov przy­niosły do pol­skiej popu­lacji konie spro­wa­dzone do Polski w ostat­nich latach z Czech i Węgier.

Babka, Brada, Diana, Giga, Jagoda II (od Jagoda, c. gn. sr.), Lucka, Manaila, Płoska, Rodzenka (1929), Senycia (siwa klacz z Żabiego) i Wacia to klacze, o któ­rych prawie nic nie wia­domo.

Wśród przodków koni hucul­skich znaj­duje się znacznie więcej klaczy (91), niż ogierów (19). Rody męskie są dużo starsze i się­gają końca XIX wieku, gdy tym czasem więk­szość rodzin żeń­skich pochodzi z okresu po II wojnie świa­towej. Do kon­ty­nu­acji rodów męskich potrzebni byli jednak nie tylko synowie następcy, a także ich matki, klacze pocho­dzące z hodowli tere­nowej, nie mające rodo­wodów, lub z krót­kimi rodo­wo­dami, stąd wśród zało­ży­cieli rasy więcej jest klaczy, niż ogierów.

W tabe­lach podano udział genów zało­ży­cieli rasy u źre­biąt hucul­skich uro­dzo­nych w latach 1999 – 2003, obli­czono go przy użyciu macierzy spo­krew­nień, wie­dząc, że każdy osobnik otrzy­muje połowę genów od ojca i połowę genów od matki, a jego spo­krew­nienie samego ze sobą wynosi 1 + F (war­tość współ­czyn­nika inbredu). Do obli­czeń użyto wła­snego pro­gramu napi­sa­nego w Delphi 5.0 i pro­gramu Excel.

autor: dr inż. Kata­rzyna Kwie­cińska-Olszewska

tt1

tt2

tt3

tt4

tt5

1. Brzeski E., Górska K., Rudowski M. (1988) — Konie hucul­skie. PWN, War­szawa.

2. Chmiel K. (2005) — Pol­skie ary­sto­kratki. Koń polski, 7: 73.

3. Deskur S. (1997) — Stan świa­towej hodowli hucułów. Koń polski, 4 (155): 30.

4. Deskur S., Tom­czyk-Wrona I. (2001) — Pastuszka. Koń polski, 1 (200): 42 – 43.

5. Deskur S., Tom­czyk-Wrona I. (2007) – Rola ogiera pol­skiego pocho­dzenia w cze­cho­sło­wac­kiej hodowli koni hucul­skich. Wia­do­mości zoo­tech­niczne, 4 (251): 82 – 84.

6. Doku­men­tacja hodow­lana Stad­niny Koni Hucul­skich Gła­dy­szów (1950 – 2006).

7. Hackl E. (1938) — Der Berg-Tarpan der Wald­kar­pa­then genannt Huzul. Verlag Frie­drich Beck Buch­han­dlung. Wien-Leip­zing.

8. Hro­boni Z. (1968) — Konie hucul­skie w Polsce. Koń polski, 2 (10): 2 – 6.

9. Jac­kowski M. (2004b) — Stad­nina na końcu świata. http://www.konpolski.pl/artykuly.htm.

10. Jac­kowski M. (2005c) — Jaki jesteś, jaki byłeś koniu huculski? Cz. II. Cha­rak­te­ry­styka rodów i rodzin – rodziny żeń­skie. Prze­gląd hodow­lany, 12: 18 – 20.

11. Kovalcik E., Horny M. (2006) — Huculsky kon s histo­riou ma buduc­nost. http://www.nztopolcianky.sk/hucul/2005/genezah.htm

12. Krze­mień M. P. (2002) — Konie gór. Wokół koni, 3: 36 – 41.

13. Krze­mień M. P., Kario W. (1991) — Hucuły — konie połonin. Parol Com­pany, Kraków.

14. Księgi stadne koni fiordz­kich, koni hucul­skich i koników: I tom. PWRiL. War­szawa 1962.

15. Pruski W. (1960) — Hodowla koni, t. 1. PWRiL, War­szawa.

16. Radvan J. (2001a) — Linie hucul­skych koni. http://www.hucul.cz/knihy/
lini_min/ Linie hucul­skych koni.html.

17. Radvan J. (2001b) — Linie Gurgul v chovu hucul­skeho kone. http://www.hucul.cz/knihy/lini_min/Gurgul v chovu hucul­skeho kone.html.

18. Radvan J. (2003) — Posu­zo­vani puvodu hucul­skych koni. Jez­dectvi, 3: 36 – 39.

19. Radvan J. (2004) — Vliv Pre­val­keho na soucasny chov hucul­skeho kone. http://www.hucul.net/knihy/rokosz/rokosz.html.

20. Wake­field S., Knowles J., Zim­mer­mann W., van Die­ren­donck M. (2000) — Status and action plan for the Przewalski’s horses (Equus ferus prze­wal­skii). http://www.iucn.org/themes/ssc/sgs/equid/docs.

21. Zarębska E. (2005) — Pierwsza Gwiazdka. Koń polski, 4: 26 – 28.

14. czerwca 2013 by Tomasz Maciejewski
Categories: Aktualności, Artykuły o koniach | Możliwość komentowania Przodkowie współczesnych polskich koni huculskich została wyłączona